Kennis van de Machinerichtlijn is voor electrical engineers essentieel omdat zij direct verantwoordelijk zijn voor de elektrotechnische veiligheid van machines en installaties. Zonder deze kennis loop je het risico dat een ontwerp niet voldoet aan de wettelijke eisen voor CE-markering, wat kan leiden tot afkeuringen, vertragingen of zelfs aansprakelijkheid. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over de Machinerichtlijn vanuit het perspectief van de elektrotechnisch engineer.
Welke verplichtingen legt de Machinerichtlijn op aan electrical engineers?
De Machinerichtlijn verplicht electrical engineers om elektrotechnische installaties en besturingssystemen zo te ontwerpen dat zij voldoen aan de essentiële veiligheids- en gezondheidseisen uit bijlage I van de richtlijn. Dit betekent concreet dat je als elektrotechnisch engineer verantwoordelijk bent voor de elektrische veiligheid, de beveiliging tegen gevaarlijke bewegingen en de integriteit van veiligheidsfuncties binnen de machine.
In de praktijk vertaalt dit zich naar een aantal concrete verplichtingen:
- Het ontwerpen van schakelkasten en bekabeling conform de toepasselijke normen, zoals NEN-EN 60204-1 voor elektrische uitrusting van machines
- Het correct dimensioneren van beveiligingen, noodstopfuncties en vergrendelingen
- Het documenteren van de elektrotechnische installatie in een technisch dossier, inclusief schema’s gemaakt met tools zoals EPLAN, AutoCAD Electrical of See Electrical
- Het uitvoeren of ondersteunen van een risicoanalyse voor de elektrische onderdelen van de machine
- Het bijdragen aan de conformiteitsverklaring die de machinebouwer opstelt
De Machinerichtlijn legt de eindverantwoordelijkheid bij de machinebouwer, maar als electrical engineer lever je de technische onderbouwing die de basis vormt voor die verklaring. Een fout in het elektrotechnische ontwerp kan de hele CE-procedure blokkeren.
Wat zijn de meest voorkomende fouten bij het toepassen van de Machinerichtlijn?
De meest voorkomende fouten bij het toepassen van de Machinerichtlijn door electrical engineers zijn: het onvolledig documenteren van veiligheidsfuncties, het verkeerd bepalen van het vereiste Performance Level (PL) of Safety Integrity Level (SIL), en het te laat betrekken van de veiligheidsanalyse bij het ontwerpproces.
Andere veelgemaakte fouten zijn:
- Normen niet of onjuist toepassen: Engineers verwijzen naar een norm in het technisch dossier, maar passen de eisen in de praktijk niet volledig toe. Dit valt op tijdens een FAT of externe audit.
- Noodstopfunctie onvolledig uitgewerkt: De noodstop voldoet wel aan de categorie-eis, maar de resetprocedure of de documentatie ontbreekt.
- Kabelberekening niet onderbouwd: Warmteberekeningen voor schakelkasten ontbreken, waardoor de installatieveiligheid niet aantoonbaar is.
- Scope-afbakening onduidelijk: Bij complexe installaties met meerdere machines is niet helder welk deel van de installatie onder welke conformiteitsverklaring valt.
Deze fouten zijn vaak niet het gevolg van onwetendheid, maar van tijdsdruk of een gebrek aan gestructureerde afstemming tussen de electrical engineer en de projectverantwoordelijke. Een vroege betrokkenheid bij de risicoanalyse voorkomt de meeste van deze problemen.
Hoe werkt de risicoanalyse die de Machinerichtlijn vereist?
De Machinerichtlijn vereist een iteratieve risicoanalyse volgens de methode beschreven in NEN-EN ISO 12100. De electrical engineer brengt daarin de gevaren in kaart die voortkomen uit de elektrotechnische onderdelen van de machine, beoordeelt de ernst en waarschijnlijkheid van elk risico, en bepaalt vervolgens welke maatregelen nodig zijn om het risico tot een aanvaardbaar niveau te reduceren.
Het proces verloopt in drie stappen:
- Risicoidentificatie: Welke elektrische gevaren zijn aanwezig? Denk aan gevaarlijke aanraakspanning, onverwachte aanloop van motoren, of falen van veiligheidsfuncties.
- Risicobeoordeling: Hoe groot is de kans op een incident en hoe ernstig zijn de gevolgen? Dit bepaalt het vereiste Performance Level van de veiligheidsfunctie.
- Risicoreductie: Welke technische maatregelen verlagen het risico? Dit kunnen hardware-oplossingen zijn zoals veiligheidsrelais of lichtschermen, maar ook softwarematige veiligheidsfuncties in de PLC-besturing.
Voor electrical engineers is het bepalen van het juiste Performance Level een kritische stap. Hiervoor gebruik je NEN-EN ISO 13849-1, waarbij je rekening houdt met de categorie van het veiligheidscircuit, de gemiddelde tijd tot een gevaarlijk falen (MTTFd) en de diagnostische dekking. Dit vereist een grondige kennis van zowel de hardware als de besturingsarchitectuur.
Welke geharmoniseerde normen zijn relevant voor electrical engineers?
Voor electrical engineers in de machinebouw zijn de meest relevante geharmoniseerde normen NEN-EN 60204-1 (elektrische uitrusting van machines), NEN-EN ISO 13849-1 (veiligheidsgerelateerde besturingsdelen) en NEN-EN ISO 12100 (algemene ontwerpbeginselen voor risicoreductie). Deze normen zijn gepubliceerd in het Publicatieblad van de EU en geven een vermoeden van conformiteit met de Machinerichtlijn.
Afhankelijk van het type machine of installatie kunnen aanvullende normen van toepassing zijn:
- NEN-EN IEC 62061: Alternatief voor ISO 13849-1, specifiek gericht op elektrische en elektronische veiligheidssystemen, met een SIL-benadering
- NEN-EN 60529: IP-beschermingsklassen voor schakelkasten en componenten
- NEN-EN 61439: Laagspanningsschakelaars en verdeelinrichtingen
- Productspecifieke C-normen, zoals die voor hefinrichtingen, robots of verpakkingsmachines
Het gebruik van geharmoniseerde normen is niet verplicht, maar sterk aan te raden. Ze bieden een bewezen methodiek en vereenvoudigen de documentatie voor het technisch dossier aanzienlijk. Als je als elektrotechnisch engineer afwijkt van een geharmoniseerde norm, moet je aantonen dat je ontwerp een gelijkwaardig veiligheidsniveau biedt, wat in de praktijk veel meer werk oplevert.
Wanneer geldt de Machinerichtlijn niet voor een machine of installatie?
De Machinerichtlijn geldt niet voor alle machines en installaties. Uitsluitingen zijn onder andere huishoudelijke apparaten voor particulier gebruik, machines die uitsluitend voor militaire of politiedoeleinden zijn bestemd, en bepaalde transportmiddelen. Ook vaste elektrische installaties in gebouwen vallen buiten de scope van de Machinerichtlijn en worden geregeld door andere richtlijnen, zoals de Laagspanningsrichtlijn.
Voor electrical engineers in de industriële automatisering zijn de meest relevante uitzonderingen:
- Onvolledige machines: Een aandrijfmodule of schakelkast die alleen als onderdeel van een grotere machine wordt geleverd, valt niet zelfstandig onder de Machinerichtlijn. De leverancier stelt dan een inbouwverklaring op in plaats van een conformiteitsverklaring.
- Installaties met een andere richtlijn als primaire basis: Sommige installaties vallen primair onder de ATEX-richtlijn (explosiegevaarlijke omgevingen) of de EMC-richtlijn, waarbij de Machinerichtlijn aanvullend van toepassing kan zijn.
- Speciaal vervaardigde machines voor onderzoek: Prototypes die uitsluitend voor testdoeleinden worden gebruikt en nooit op de markt worden gebracht, zijn in veel gevallen uitgesloten.
Let op: in 2026 is de opvolger van de Machinerichtlijn 2006/42/EG, de Machineregulering (EU) 2023/1230, van kracht geworden. De scope en uitsluitingen zijn daarin op onderdelen aangepast. Het is als electrical engineer belangrijk om te weten welk rechtskader op jouw specifieke project van toepassing is.
Hoe blijf je als electrical engineer up-to-date met wijzigingen in de Machinerichtlijn?
Als electrical engineer blijf je up-to-date met wijzigingen in de Machinerichtlijn door de officiële publicaties van de Europese Commissie te volgen, relevante normcommissies te monitoren en actief deel te nemen aan vakinhoudelijke netwerken en opleidingen. Met de overgang naar de nieuwe Machineregulering (EU) 2023/1230 is dit in 2026 urgenter dan ooit.
Praktische manieren om bij te blijven:
- Volg de updates van het NEN (Nederlands Normalisatie-instituut) voor wijzigingen in geharmoniseerde normen zoals NEN-EN 60204-1 en NEN-EN ISO 13849-1
- Raadpleeg de website van de Europese Commissie voor de actuele lijst van geharmoniseerde normen onder de Machineregulering
- Neem deel aan vakbeurzen en technische seminars over industriële automatisering en machinebouw
- Wissel kennis uit met collega-engineers binnen je eigen organisatie of netwerk
- Volg geaccrediteerde trainingen over functionele veiligheid, zoals cursussen gericht op ISO 13849 of IEC 62061
Kennis van regelgeving veroudert snel in een vakgebied dat continu in beweging is. Electrical engineers die proactief kennisnemen van wijzigingen, voorkomen niet alleen problemen bij CE-trajecten, maar positioneren zichzelf ook als waardevolle gesprekspartner voor machinebouwers en systeemintegrators.
Hoe EXPRO Engineering jou ondersteunt bij complexe engineering vraagstukken
Bij EXPRO Engineering werken we uitsluitend met ervaren elektrotechnisch engineers die de Machinerichtlijn en de bijbehorende normen kennen vanuit de dagelijkse praktijk. We werken voor diverse industrieën en realiseren complete engineeringsoplossingen van concept tot nazorg, waarbij veiligheid en compliance geen bijzaak zijn maar een integraal onderdeel van elk ontwerp.
Wat wij bieden voor electrical engineers die willen werken aan uitdagende projecten:
- Projecten waarbij je werkt met tools zoals EPLAN, AutoCAD Electrical en See Electrical in een professionele omgeving
- Betrokkenheid bij het volledige traject, van risicoanalyse en ontwerp tot FAT en inbedrijfstelling
- Een team van vakgenoten met een technische achtergrond op alle niveaus, inclusief directie
- Ruimte om te werken aan complexe installaties in de industriële automatisering, waarbij kennis van veiligheidsrichtlijnen actief wordt ingezet en verder ontwikkeld
Ben jij een electrical engineer met passie voor het vak en wil je werken aan projecten waarbij de Machinerichtlijn en functionele veiligheid een centrale rol spelen? Neem dan contact op met EXPRO Engineering en ontdek welke projecten er voor jou openstaan.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen de oude Machinerichtlijn 2006/42/EG en de nieuwe Machineregulering (EU) 2023/1230?
De nieuwe Machineregulering (EU) 2023/1230 vervangt de Machinerichtlijn 2006/42/EG en is vanaf 2026 van kracht. De belangrijkste veranderingen voor electrical engineers zijn de uitgebreidere eisen rondom software en digitale besturingssystemen, een bredere scope voor zelfstandig opererende machines, en aangescherpte regels voor risicoanalyse en technische documentatie. Zorg dat je tijdig nagaat welke van jouw lopende en toekomstige projecten onder het nieuwe rechtskader vallen, zodat je het ontwerp en het technisch dossier hierop kunt afstemmen.
Hoe bepaal ik als electrical engineer welk Performance Level (PL) vereist is voor een veiligheidsfunctie?
Het vereiste Performance Level bepaal je aan de hand van de risicograaf uit NEN-EN ISO 13849-1, waarbij je drie parameters beoordeelt: de ernst van het letsel (S), de frequentie van blootstelling aan het gevaar (F) en de mogelijkheid om het gevaar te vermijden (P). Op basis van deze combinatie kom je uit op een vereist PL van a tot e. Vervolgens ontwerp je het veiligheidscircuit zo dat het behaalde PL — bepaald door categorie, MTTFd en diagnostische dekking — gelijk is aan of hoger is dan het vereiste PL. Tools zoals SISTEMA van het IFA kunnen je hierbij ondersteunen.
Moet ik als electrical engineer zelf de CE-conformiteitsverklaring ondertekenen?
Nee, de CE-conformiteitsverklaring wordt opgesteld en ondertekend door de machinebouwer of diens gemachtigde vertegenwoordiger, niet door de electrical engineer persoonlijk. Jouw rol is het aanleveren van de technische onderbouwing: schema’s, berekeningen, veiligheidsanalyses en normverwijzingen die de basis vormen voor die verklaring. Wel draag je als engineer een professionele verantwoordelijkheid voor de juistheid en volledigheid van de elektrotechnische documentatie die je aanlevert.
Hoe pak ik het technisch dossier voor de elektrotechnische onderdelen praktisch aan?
Begin zo vroeg mogelijk in het project met het opbouwen van het technisch dossier en behandel het als een levend document, niet als een eindproduct. Documenteer per veiligheidsfunctie welke norm je toepast, welk PL of SIL je nastreeft en hoe de hardware dit realiseert. Voeg alle relevante schema’s (bij voorkeur uit EPLAN, AutoCAD Electrical of See Electrical), kabelberekeningen, schakelkastlayouts en testresultaten toe. Een gestructureerde mappenstructuur die aansluit op de eisen van bijlage VII van de Machinerichtlijn bespaart veel tijd bij audits en FAT-keuringen.
Wat moet ik doen als een leverancier van een veiligheidscomponent geen volledige technische documentatie aanlevert?
Vraag altijd proactief om de volledige veiligheidstechnische specificaties, inclusief PL- of SIL-verklaring, MTTFd-waarden, diagnostische dekking en de toepasselijke normen waaraan het component voldoet. Serieuze leveranciers van veiligheidscomponenten — zoals Pilz, Sick, Schmersal of Phoenix Contact — leveren deze gegevens standaard mee of stellen ze beschikbaar via hun productdocumentatie. Ontbreekt deze informatie, dan kun je het component niet verantwoord inzetten in een veiligheidsfunctie en dien je een alternatief te zoeken of de ontbrekende data op te vragen vóór de ontwerpfase wordt afgerond.
Geldt de Machinerichtlijn ook als ik een bestaande machine aanpas of uitbreidt?
Ja, bij ingrijpende wijzigingen aan een bestaande machine kan de gewijzigde machine worden beschouwd als een nieuwe machine, waardoor de Machinerichtlijn opnieuw van toepassing is. Of een aanpassing als ‘ingrijpend’ wordt beschouwd, hangt af van de aard en omvang van de wijziging: veranderingen die het gebruik, de gevaren of de veiligheidsfuncties van de machine beïnvloeden, zijn doorgaans ingrijpend. Als electrical engineer is het verstandig om bij elke modificatieopdracht vooraf te beoordelen of een hernieuwde conformiteitsbeoordeling nodig is en dit schriftelijk vast te leggen in overleg met de projectverantwoordelijke.
Hoe ga ik om met de Machinerichtlijn bij machines die zijn opgebouwd uit componenten van verschillende leveranciers?
Bij samengestelde machines waarbij meerdere leveranciers componenten of deelinstallaties leveren, is een heldere scope-afbakening cruciaal. Leg per deelinstallatie vast welke leverancier verantwoordelijk is voor de conformiteitsverklaring of inbouwverklaring, en zorg dat de interfaces tussen de deelinstallaties — zoals veiligheidssignalen, noodstopkringen en voedingen — expliciet zijn gedocumenteerd en toegewezen. Als electrical engineer die het totaalontwerp coördineert, zorg je ervoor dat de veiligheidsfuncties over de grenzen van deelinstallaties heen aantoonbaar functioneren en dat het technisch dossier de volledige installatie sluitend dekt.